WŁAŚCIWOŚCI DZIECKA WKRACZAJĄCEGO W ŚWIAT MOWY PISANEJ. OPRACOWAŁA : mgr Jolanta Piwowarczyk nauczyciel W literaturze psychologicznej i pedagogicznej okres od 3 do 7 r. ż. dziecka nazywa się wiekiem przedszkolnym. Przyjęcie tego określenia uwarunkowane jest dwoma względami: po pierwsze jest to okres poprzedzający rozpoczęcie przez dziecko nauki w szkole, a po drugie – przedszkole jest podstawową instytucją wychowawczo-opiekuńczą dla dzieci w tym wieku, stanowiącą w naszym systemie oświatowym pierwszy szczebel edukacyjny. Granice wieku przedszkolnego są jednak względne, ponieważ każde dziecko rozwija się w sposób indywidualny, posiada własne tempo rozwoju, nabywa doświadczeń życiowych w odmiennych warunkach środowiskowych. Rozwój jednostki ludzkiej uwarunkowany jest dziedzicznymi zadatkami, we współzależności ze środowiskiem biologicznym i społecznym. Rozwój poszczególnych dzieci należy traktować zatem jako efekt wpływu różnych procesów i czynników działających w ścisłej od siebie zależności, powiązania między poszczególnymi procesami i czynnikami są wielostronne. Wzajemne związki istnieją między mową a myśleniem, myśleniem a spostrzeganiem , działaniem itp. Czynniki, które wpływają na rozwój struktury i funkcji układu nerwowego, a wtórnie na jego rozwój właściwości i procesów psychicznych można – ze względów teoretycznych podzielić na cztery podstawowe grupy [Żebrowska 1979, s. 154-156] - zadatki organiczne (wyposażenie biologiczne), - własna aktywność dziecka, - środowisko, - wychowanie i nauczanie. Rozwój dziecka obejmuje zarówno struktury fizyczne, jak i psychiczne osobowości: somatyczną, motoryczną, poznawczą i emocjonalno-społeczną. Rozwój somatyczny – jego cechy to: rozrost organizmu, dysproporcje w budowie ciała, wzmocnienie kośćca, wzmocnienie muskulatury, uzębienie i przewód pokarmowy, doskonalenie budowy i funkcjonowania systemu nerwowego. Ogólna charakterystyka tej sfery osobowości to: zwiększenie się wymiarów i masy ciała, dziecko wolniej przybiera na wadze, szybko rośnie, sylwetka smukleje, ruchy mięśni są już swobodne, zaczynają się wyrzynać zęby stałe, osiągnięcie pełnej sprawności trawiennej, wzrost wpływu kory mózgowej na niższe części układu nerwowego, dzięki czemu czynności dziecka są skoordynowane, wzrost wpływu drugiego układu sygnalizacyjnego na pierwszy. Rozwój motoryczny – cechy: zwiększona ruchliwość, względna harmonijność w rozwoju ruchowym, wzrastająca umiejętność utrzymania ciała w równowadze, wzrost praksji. Charakterystyka tego rozwoju: prawidłowo opanowane ruchy lokomocyjne (chodzenie, biegi, skoki), koordynacja ruchów, wzrost praksji. Wzrastająca równowaga statystyczna i dynamiczna, wzrost automatyzacji i sprawności np. w ubieraniu. Reasumując rozwój fizyczny i motoryczny dziecka 6-7 letniego charakteryzuje się ono znaczną sprawnością fizyczną i koordynacją ruchów, osiąga w dużym stopniu zaradność praktyczną.[Żebrowska 1979, s.160-164] Niektóre typowe właściwości rozwoju intelektualnego dziecka 6-7 letniego -cechy tej sfery osobowości to: rozwój wrażeń (wrażliwość słuchowa, wzrokowa), rozwój spostrzeżeń, wyobraźnia, uwaga, pamięć, mowa, myślenie. Ogólna charakterystyka: wzrasta zdolność rozróżniania odcieni barw, zwiększa się wrażliwość na dźwięki mowy ludzkiej, doskonali się słuch muzyczny, przewaga spostrzeżeń wzrokowych i słuchowych przewaga spostrzegania całościowego (globalnego), spostrzeżenia mają jeszcze charakter chaotyczny i nieuporządkowany, następuje związek spostrzeżeń z działaniem. Dziecko jest zdolne do reprodukowania figur: kwadrat, trójkąt, spirala, romb, odbywa się przekształcenie wyobraźni mimowolnej w wyobraźnię dowolną. Uwaga skoncentrowana na bodźcach silnych, jest jeszcze przede wszystkim mimowolna, czas trwania czynności wydłuża się, co ma związek z pogłębiającą się koncentracją uwagi następuje stopniowy rozwój uwagi dowolnej, rozwijają się rodzaje pamięci takie jak: pamięć świeża (bezpośrednia) i trwała, obok pamięci mechanicznej występuje pamięć dowolna. Mowa ma charakter sytuacyjny i synpraktyczny (mówi w zasadzie o tym, z czym pozostaje w danej chwili w bezpośrednim kontakcie), następuje rozwój mowy kontekstowej (wiązanej, ścisłej), bogacenie się słownika. Najbardziej typową formą myślenia jest myślenie konkretno-wyobrażeniowe, myślenie sensoryczno-motoryczne, a także zalążki wyższych form czynności umysłowych, myślenie pojęciowe, dziecko potrafi wrócić do wyjściowego punktu czynności – odwracalność myślenia, dziecko potrafi wykrywać związki przyczynowo-skutkowe zachodzące między zjawiskami i faktami [Żebrowska 1979, s.170]. Rozwój emocjonalny dzieci w wieku przedszkolnym w stosunku do wcześniejszych faz rozwojowych: niemowlęcej i poniemowlęcej, cechuje się wzbogaceniem i zróżnicowaniem życia uczuciowego. Rozwój emocjonalny związany jest z dojrzewaniem układu nerwowego, jak i z wpływem oddziaływań środowiskowych. Wyodrębnić można pierwsze uczucia dziecka: strach, lęk, gniew, zazdrość, radość, przyjemność, sympatia, zmartwienie, ciekawość. Zaczynają się także kształtować uczucia społeczne, moralne, estetyczne i intelektualne. W początkowym okresie uczucia są gwałtowne i krótkotrwałe. W miarę rozwoju dziecka uczy się opanować nadmierną ekspresje uczuć, następuje proces uwewnętrzniania przeżyć oraz powstawanie uczuć wyższych. Stopniowy rozwój uczuć dziecka zależy w dużej wierze od oddziaływań środowiskowych, przy czym szczególne znaczenie ma dom rodzinny [Kozłowska 1984, s.19]. Podstawową działalnością dziecka w tym okresie jest zabawa. Poprzez zabawę dziecko uczy się, zdobywa nowe doświadczenia, gromadzi wiadomości o otaczającym świecie. Bogactwo i różnorodność podejmowanych zabaw w okresie przedszkolnym (zabawy tematyczne, konstrukcyjne, dydaktyczne, ruchowe) jest jednym z podstawowych czynników wpływających na wszechstronny rozwój procesów psychicznych i fizycznych dziecka. S.L. Rubinsztejn [1962, s.228] uważa że „nie tylko różne dzieci w tym samym wieku, ale i jedno i to samo dziecko może znajdować się w zakresie różnych treści (np. mowa, myślenie, spostrzeganie)w różnych stadiach rozwojowych. Każde dziecko ma swoją indywidualną drogę rozwoju.” Od najwcześniejszych lat swego życia małe dzieci podczas poznawania otaczającego je świata napotykają słowo drukowane, które je zaciekawia tak samo jak wszystkie inne rzeczy z jego otoczenia. Wiek przedszkolny jest okresem uczenia się okazjonalnego. Współczesne dziecko jest pobudzane do poszukiwań i odkrywania tajników słowa pisanego otoczeniem kulturowym. Składają się na nie napisy w telewizji, w książkach specjalnie do tego wieku przeznaczonych, litery na przystankach autobusowych, tramwajowych. Dzieci od najmłodszych lat dostają klocki z pojedynczymi literami. Jest to często niezwerbalizowana, bierna percepcja liter [Weselińska 1974, s.84]. Znany jest w psychologii rozwojowej, pęd małych dzieci do zdobywania coraz to większej ilości informacji o otaczającym je życiu przyrodniczym i społecznym. Ten „głód wiedzy” nie omija także ich zaciekawień drukiem. Korzystna jest dla dziecka sytuacja, gdy dorośli zaspakajają tę potrzebę. Tym samym wzmagają chęć dalszych poszukiwań i rozszyfrowania przez malca kodu literowego. Rozwój dziecka przebiega według dwóch programów. Pierwszy wspierany jest własnym uczeniem się dziecka, indywidualnym zdobywaniem doświadczeń. Drugi to ten, z którym występują wobec niego od najmłodszych lat dorośli: rodzice i nauczyciele. Niezgodność tych dwóch programów wystąpi, np. w przypadku, gdy nauczycielka z całą grupą zajmuje się analizą słuchową wyrazu, podczas gdy wiele dzieci „szlifuje” już technikę czytania i pisania. Jak widać z licznych obserwacji dzieci, odkrywanie mowy pisanej rozpoczyna się u nich od dostrzegania czynności czytania „osób czytających” z ich najbliższego otoczenia [Weselińska 1974, s.86]. Rozpoczynająca się od pytań chęć poznania kodu pisma i systematyczne wysiłki prowadzące w wielu przypadkach do całkowitego opanowania umiejętności czytania i pisania świadczą o tym, że wiek przedszkolny nie jest jedynie przygotowaniem do nauki czytania i pisania, lecz bardzo często pomyślnie ukończonym opanowaniem techniki pisania i czytania. BIBLIOGRAFIA 1. Żebrowska M., 1979, Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. W-wa. 2. Kozłowska A.,1984, Zaburzenia rozwoju dzieci siedmioletnich rozpoczynających naukę szkolną. Kielce. 3. Weselińska L., 1974, O gotowości dzieci do podjęcia nauki czytania i pisania, „Wychowanie w Przedszkolu” nr 6.